Yaklaşımın temeli
Bilişsel davranışçı terapi (BDT), bir durumu nasıl yorumladığınızın duygunuzu, bedeninizde olanları ve sonrasında ne yaptığınızı etkilediği fikrine dayanır. Örneğin kalabalık bir yerde kalbiniz hızlanınca aklınızdan “kriz geçireceğim” düşüncesi geçerse korku artar ve nefesiniz sıklaşır. Oradan hemen çıkmak istersiniz. Çıkmak o an rahatlatır, ama bir sonraki sefere aynı yerden kaçınma isteği daha da artar.
BDT’de bu döngüyü sizin yaşadığınız örnekler üzerinden kâğıda dökeriz. Düşüncenin ne kadar doğru olduğunu elimizdeki bilgilerle tartar, gerekirse daha dengeli bir yorum ararız. Davranış tarafında da kaçınma ve erteleme gibi alışkanlıkların sorunu nasıl sürdürdüğüne bakarız.
İlk görüşmeler
İlk iki üç seans tanıma ve planlama içindir. Size sorunun ne zaman başladığını ve hangi durumlarda arttığını sorarım. Bunun işinizi ya da ilişkilerinizi nasıl etkilediğini de konuşuruz. Gerekirse kısa ölçekler doldurursunuz; bunlar ilerlemeyi zaman içinde karşılaştırmamızı sağlar.
Bu görüşmelerin sonunda hedefleri gözlemlenebilir biçimde yazarız. Örneğin “markete tek başıma gidebilmek” ya da “toplantılarda en az bir kez söz almak” gibi.
Bir seans nasıl geçer
Seanslar 50 dakika sürer ve çoğunlukla haftada bir yapılır. Başta o günün gündemini birlikte belirleriz; genelde geçen haftanın ödevi ve o hafta sizi zorlayan bir durum gündeme girer. Ardından bir ya da iki konu üzerinde çalışırız. Seansın sonunda konuştuklarımızı kısaca özetler ve bir sonraki haftaya kadar yapılacak görevi seçeriz.
Bu düzen ilk bakışta resmi görünebilir. Pratikte zamanın yalnızca sorunu anlatmakla geçmesini önler ve her seanstan elinizde somut bir şeyle çıkmanızı sağlar.
Kullandığım araçlar
Düşünce kaydı. Zorlandığınız bir anı, o an aklınızdan geçeni, duygunuzun şiddetini 0 ile 100 arasında bir puanla ve sonra ne yaptığınızı not edersiniz. Seansta bu kayıtlara bakarak tekrar eden düşünce kalıplarını buluruz.
Davranış deneyi. Bir inancı sınamak için küçük bir deneme planlarız. “Toplantıda soru sorarsam herkes beni yetersiz bulur” diye düşünen biri kısa bir soru sorar ve sonra ne olduğunu kaydeder. Sonucu bir sonraki seansta birlikte değerlendiririz.
Maruz bırakma. Kaygı ve panikte, kaçındığınız durumlara kolaydan zora sıralanmış bir liste üzerinden adım adım yaklaşırız. Bazı adımları önce seansta birlikte yapar, sonra kendi başınıza tekrarlarsınız. Bir sonraki adımı ne zaman atacağımıza birlikte karar veririz.
Etkinlik planlama. Depresyonda gün içinde yapılan işler azalır, işler azaldıkça keyif ve başarma duygusu da azalır. Haftalık bir plan üzerinden küçük ve yapılabilir etkinlikleri günlerinize geri ekleriz.
Süre
BDT yapılandırılmış ve süreli bir yaklaşımdır. Tek bir sorun üzerinde çalışıyorsak süreç çoğu zaman 5 ile 20 seans arasında planlanır. Sorun yıllardır sürüyorsa ya da birden fazla konu iç içe geçmişse süre uzar. Ödevlere zaman ayıramamak da süreci yavaşlatır. Belirli aralıklarla hedeflere bakar, gerekirse planı değiştiririz. Sona doğru seansları iki haftada bire seyreltmek, öğrendiklerinizi kendi başınıza sürdürmeyi denemenize imkân verir.
BDT yüz yüze olduğu gibi online da yürütülebilir. Düşünce kayıtları ve haftalık planlar ekran üzerinden kolayca paylaşılır.
Hangi konularda araştırılmış
Araştırmalar BDT’nin kaygı bozuklukları, panik bozukluk, depresyon, obsesif kompulsif bozukluk ve uykusuzlukta etkili olduğunu gösteriyor. Travma sonrası stres bozukluğunda travma odaklı BDT, yeme bozukluklarında da bu soruna uyarlanmış BDT programları kullanılıyor. Bu durumların tanısını koymak ve ilaç gerekip gerekmediğine karar vermek hekimin, çoğunlukla psikiyatristin işidir; gerektiğinde onunla birlikte çalışırım.
Bu sitede kaygı, depresyon ve panik başlığında anlattığım çalışmaların büyük kısmı BDT’ye dayanır. Vajinismus için terapi sürecindeki kademeli adımlar da maruz bırakma mantığıyla ilerler.
Ne zaman başka bir yol düşünülür
BDT, ödev yapmayı ve kendi düşüncelerinize biraz dışarıdan bakmayı gerektirir. Ağır bir kriz içindeyseniz ya da bir kaybın ilk haftalarındaysanız destekleyici görüşmelerle başlamak daha uygun olabilir.
Depresyon günlük işlerinizi yapamayacağınız kadar ağırsa psikiyatri değerlendirmesi öneririm; ilaç gerekip gerekmediğine hekim karar verir, ben ilaç yazmam. Kendinize zarar verme ya da intihar düşünceleriniz varsa beklemeden 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.
Aldığım BDT eğitimi yetişkinlerle çalışmaya yöneliktir. Küçük çocuklarla oyun terapisi üzerinden çalışıyorum.